Όσοι γεννήθηκαν τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 ανέπτυξαν μια ικανότητα που σήμερα αξίζει χρυσάφι
Σιωπηλή ανθεκτικότητα: υπάρχουν άνθρωποι που ανέπτυξαν ανοχή στη δυσκολία και εσωτερική σταθερότητα. Να γιατί η ψυχική δύναμη όσων γεννήθηκαν μεταξύ των δεκαετιών του ’60 και του ’70 ενδιαφέρει σήμερα ακόμη και τους νέους.
Τι είναι πραγματικά η «σιωπηλή ανθεκτικότητα» (και γιατί ενδιαφέρει και τους νέους)
Η λεγόμενη σιωπηλή ανθεκτικότητα είναι η ικανότητα να αντιμετωπίζεις δυσκολίες, άγχος και αλλαγές χωρίς να καταρρέεις, καταφέρνοντας να ανασυντάσσεσαι ακόμη και μετά από δύσκολες περιόδους. Δεν σημαίνει ότι δεν υποφέρεις, αλλά ότι αναπτύσσεις μια εσωτερική δύναμη που σου επιτρέπει να συνεχίζεις χωρίς να αναζητάς διαρκώς επιβεβαίωση ή άμεση «σωτηρία».
Πολλοί άνθρωποι που γεννήθηκαν στις δεκαετίες του ’60 και του ’70 μεγάλωσαν σε ένα περιβάλλον που τους οδήγησε να αναπτύξουν αυτονομία, αντοχή στη ματαίωση και αίσθημα ευθύνης από νεαρή ηλικία. Εκείνα τα χρόνια ήταν πιο συνηθισμένο να μαθαίνει κανείς να τα βγάζει πέρα μόνος του, να διαχειρίζεται μικρά καθημερινά προβλήματα και να αντιμετωπίζει δύσκολα συναισθήματα χωρίς πολλές συναισθηματικές εξηγήσεις από τους ενήλικες.
Αυτό το είδος εμπειρίας ενίσχυσε συχνά αυτό που οι ψυχολόγοι αποκαλούν ανοχή στη δυσφορία, δηλαδή την ικανότητα να παραμένεις σε άβολες καταστάσεις χωρίς να αντιδράς αμέσως παρορμητικά. Σημαίνει, για παράδειγμα, να μπορείς να αντιμετωπίσεις τη βαρεμάρα χωρίς συνεχή διασκέδαση, να αποδέχεσαι μικρές αποτυχίες χωρίς να νιώθεις συντετριμμένος και να μαθαίνεις να περιμένεις πριν λυθεί ένα πρόβλημα.
Σύμφωνα με πολλούς ειδικούς, το να βιώνει κανείς δύσκολες αλλά διαχειρίσιμες εμπειρίες βοηθά τον εγκέφαλο να κατανοήσει ότι συναισθήματα όπως η λύπη, ο θυμός ή η απογοήτευση μπορούν να μειωθούν με τον χρόνο. Και ακριβώς αυτή η συναισθηματική σταθερότητα, που συχνά χτίστηκε σιωπηλά, θεωρείται σήμερα από πολλούς νέους μια όλο και πιο σπάνια και πολύτιμη ποιότητα.
Οι κρυφές δεξιότητες όσων μεγάλωσαν στις δεκαετίες του ’60 και του ’70
Πολλές δεξιότητες που σήμερα διδάσκονται σε σεμινάρια, εργαστήρια ή ψυχολογικά προγράμματα, τότε αναπτύσσονταν μέσα από την ίδια τη ζωή. Κάποιες από αυτές είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες.
Όσοι έζησαν εκείνη την εποχή συχνά καλλιέργησαν έντονα την αυτοαποτελεσματικότητα: την αίσθηση ότι μπορούν να τα καταφέρουν επειδή στο παρελθόν είχαν ήδη διαχειριστεί δύσκολες καταστάσεις. Το έμμεσο μήνυμα ήταν:
«αν υπάρχει πρόβλημα, προσπάθησε πρώτα εσύ να κινηθείς».
Από αυτό προκύπτουν δεξιότητες όπως:
- να αλλάζεις σχέδιο όταν κάτι πάει στραβά (νοητική ευελιξία)
- να περνάς από σκέψεις όπως «είμαι καταστροφή» σε «αυτή τη φορά δεν πήγε καλά, μπορώ να βελτιωθώ»
- να αντιμετωπίζεις απαιτητικές καταστάσεις χωρίς να περιμένεις από κάποιον άλλο να τις κάνει πιο εύκολες
Ένα άλλο βασικό στοιχείο είναι η ικανότητα να δίνεις νόημα στις εμπειρίες. Παρότι η συναισθηματική έκφραση δεν ήταν ιδιαίτερα παρούσα, πολλοί άνθρωποι, ως ενήλικες πλέον, άρχισαν να επανεξετάζουν όσα έζησαν, αναρωτώμενοι:
- τι έμαθαν από μια συγκεκριμένη κατάσταση
- τι δεν θέλουν να επαναλάβουν
- ποιοι προσωπικοί πόροι αναδύθηκαν στις δύσκολες περιόδους
Αυτή η διαδικασία μετατρέπει το «άντεξα» σε «κατάλαβα κάτι για τον εαυτό μου», δηλαδή σε μια πιο ώριμη μορφή ανθεκτικότητας.
Η λιγότερο ορατή πλευρά: όταν η δύναμη γίνεται κλείσιμο
Η σιωπηλή ανθεκτικότητα δεν είναι χωρίς κόστος. Μια αυστηρή ανατροφή, που δεν έδινε έμφαση στα συναισθήματα, μπορεί να αφήσει σημάδια που εμφανίζονται ακόμη και πολλά χρόνια αργότερα.
Ανάμεσα στις πιθανές συνέπειες είναι:
- η δυσκολία να μιλά κανείς ανοιχτά για τον εαυτό του
- η τάση να υποτιμά τον πόνο, τον δικό του και των άλλων
- η δυσκολία να ζητήσει βοήθεια, σαν να πρόκειται για αποτυχία
Πολλοί εσωτερίκευσαν την ιδέα ότι πρέπει πάντα να τα βγάζουν πέρα μόνοι τους. Αυτό τους κάνει πολύ ανθεκτικούς, αλλά μπορεί να δυσκολεύει τις σχέσεις: γίνεται πιο δύσκολο να εμπιστευτούν, να δείξουν ευαλωτότητα και να δημιουργήσουν πραγματικά βαθείς δεσμούς.
Ακόμη και το οικονομικό άγχος που βίωσαν για χρόνια σε οικογένειες με περιορισμένους πόρους μπορεί να αφήσει αποτύπωμα. Όταν η οικονομική κατάσταση βελτιώνεται, μπορεί να παραμένουν:
- ο διαρκής φόβος ότι «θα χαθούν όλα»
- η δυσκολία να επιτρέψουν στον εαυτό τους κάτι χωρίς ενοχές
- η υπερβολική ανησυχία για κάθε έξοδο
Το να αναγνωρίζει κανείς ότι ορισμένα σημερινά άγχη είναι ηχώ του παρελθόντος και όχι μόνο του παρόντος βοηθά να τα δει με μεγαλύτερη διαύγεια.
Πώς να καλλιεργήσεις σήμερα την ίδια εσωτερική δύναμη (χωρίς να επιστρέψεις στο παρελθόν)
Τα καλά νέα είναι ότι πολλές από αυτές τις δεξιότητες δεν είναι «προνόμιο» όσων γεννήθηκαν εκείνες τις δεκαετίες. Μπορούν να καλλιεργηθούν σε οποιαδήποτε ηλικία, μέσα από συγκεκριμένες καθημερινές επιλογές. Για μαθητές, νέους ενήλικες και γονείς, μερικές χρήσιμες κατευθύνσεις είναι οι εξής:
Να αφήνεις χώρο για μια διαχειρίσιμη δυσκολία
Δεν χρειάζεται να εξαλείφονται αμέσως όλες οι δυσκολίες. Μια μέτρια δόση απογοήτευσης γυμνάζει το μυαλό. Στην πράξη αυτό μπορεί να σημαίνει:
- να μην τρέχεις αμέσως να λύσεις κάθε πρόβλημα ενός παιδιού ή φίλου
- να αντιμετωπίζεις οργανωτικές δυσκολίες (εξετάσεις, προθεσμίες, μετακινήσεις) χωρίς να αναζητάς πάντα συντομεύσεις
- να μη γεμίζεις κάθε ελεύθερη στιγμή με οθόνες, επιτρέποντας στη βαρεμάρα να ενεργοποιήσει τη δημιουργικότητα
Το μήνυμα γίνεται:
«είσαι ικανός να αντέξεις άβολες στιγμές· κι αν χρειαστεί, κάποιος είναι δίπλα σου, όχι όμως στη θέση σου».
Να καλλιεργείς έναν απλό και σταθερό συναισθηματικό διάλογο
Σε αντίθεση με το παρελθόν, σήμερα είναι δυνατό να συνδυαστούν η δύναμη και η συναισθηματική επίγνωση. Μπορεί να βοηθήσει:
- να δίνεις όνομα στα συναισθήματα: «είμαι αγχωμένος», «νιώθω αποκλεισμένος»
- να θεωρείς φυσιολογικό το να νιώθεις άσχημα κάποιες φορές, χωρίς ντροπή
- να χρησιμοποιείς τη γραφή, το σχέδιο ή τη μουσική για να εκφράζεις όσα νιώθεις
Για τους ενήλικες σημαίνει επίσης να σταματήσουν να υποτιμούν τα συναισθήματα τους με φράσεις όπως «δεν είναι τίποτα». Η αναγνώριση των συναισθημάτων δεν τα κάνει πιο επικίνδυνα· συχνά τα κάνει πιο διαχειρίσιμα.
Να εξασκείς τη νοητική και σωματική ευελιξία
Η ανθεκτικότητα αφορά μαζί το μυαλό και το σώμα. Μερικές χρήσιμες συνήθειες είναι:
- η σταθερή σωματική δραστηριότητα και μικρές πρακτικές διαχείρισης του άγχους, όπως η συνειδητή αναπνοή ή τα πραγματικά διαλείμματα κατά τη μελέτη
- οι ρεαλιστικοί στόχοι, χωρισμένοι σε μικρά βήματα, ώστε να ενισχύεται το αίσθημα της ικανότητας
- η συνήθεια να ρωτάς τον εαυτό σου «ποιες δυνατότητες έχω;» όταν υπάρχει ένα πρόβλημα, αντί να σταματάς στο «δεν υπάρχει λύση»
Το να διατηρεί κανείς μια ματιά στραμμένη στο μέλλον, αλλά με ρεαλισμό, βοηθά να μη μένει εγκλωβισμένος: αναγνωρίζει τις δυσκολίες και συνεχίζει να φαντάζεται ότι υπάρχουν εναλλακτικές.
Τέλος, οι σχέσεις παραμένουν ένα από τα ισχυρότερα θεμέλια της ανθεκτικότητας. Παρότι σήμερα η ζωή είναι πιο ατομική και ψηφιακή, το να υπάρχουν άνθρωποι με τους οποίους μπορείς να μιλήσεις ή απλώς να μοιραστείς χρόνο λειτουργεί σαν ένα πραγματικό δίχτυ προστασίας απέναντι στο άγχος.
Συνδυάζοντας αυτό το δίκτυο με καλή ανοχή στη δυσκολία και μεγαλύτερη συναισθηματική επίγνωση, η ανθεκτικότητα παύει να είναι μόνο «σιωπηλή» και γίνεται ένας πόρος που μπορεί να μοιραστεί ανάμεσα στις γενιές.